Қорқыт ата — қазақ халқының ғана емес, күллі түркі дүниесінің рухани тарихында ерекше орын алатын ойшыл, жырау, қобызшы әрі аңызға айналған тұлға. Оның есімі қобыз өнерімен, күйшілік дәстүрмен, жыраулық мұрамен және өмір мен өлім туралы философиялық толғаныстармен тығыз байланысты.
Қорқыт мұрасының негізгі бағыттары мыналар
- Қобыз өнері. Қорқыт қазақ дәстүрінде қобыздың атасы, қобыз күйінің негізін қалаушы ретінде танылады.
- Күйшілік дәстүр. Қорқыттың атымен байланысты күйлер өмір, өлім, табиғат, сағыныш, адамның ішкі дүниесі секілді тақырыптарды бейнелейді.
- Жыраулық өнер. Ел тарихын, халықтың арман-мұратын, адамгершілік қағидаларын жырмен жеткізу дәстүрі Қорқыттың атымен сабақтастырылады.
- Философиялық мұра. Мәңгілік өмірді іздеу, өлімнің сырын түсінуге ұмтылу, адам өмірінің мәнін пайымдау – Қорқыт туралы аңыздардың негізгі өзегі.
- Эпикалық мұра. Қорқыт бейнесі оғыз халықтарының аңыздары мен батырлық әңгімелерінде дана кеңесші, жырау әрі рухани жетекші ретінде көрінеді.
Осы мұралар Қорқыт атаның кейінгі ұрпақтарға ықпалын түсінуге мүмкіндік береді. Оның мұрагерлері тек бір өнер түрімен шектелмей, бірнеше мәдени бағытта қалыптасты.
2. Қорқыт атаның негізгі рухани мұрагерлері
2.1. Ықылас Дүкенұлы – Қорқыттың күйшілік дәстүрін жалғастырушы
Ықылас Дүкенұлы (1843–1916)
Ықылас – қазақтың дәстүрлі қобыз өнерінің аса көрнекті өкілі. Ол қобызшы Дүкеннің отбасында дүниеге келіп, әкесінің орындаушылық тәжірибесін бойына сіңірген. Кейін қобыз өнерін дамытып, оның көркемдік мүмкіндіктерін кеңейтті.
Ықыластың Қорқыт мұрасын жалғастырудағы маңызы зор. Ол көне қобыз сарындарын меңгеріп қана қоймай, дәстүрлі күйшілік өнерге өзіндік шығармашылық жаңалықтар енгізді.
Оның белгілі күйлеріне мыналар жатады:
- «Жез киік»
- «Қоңыр»
- «Ерден»
- «Қамбар»
- «Қазан»
- «Айрауықтың ащы күйі»
Ықыластың шығармашылығы қобызды тек көне ғұрыптық аспап ретінде емес, терең мазмұнды кәсіби музыкалық аспап ретінде танытуға ықпал етті.
2.2. Жаппас Қаламбаев — Қорқыт күйлерінің көрнекті орындаушысы
Жаппас Қаламбаев (1909–1970)
Жаппас Қаламбаев — қазақтың дәстүрлі қобызшылық және домбырашылық өнерінде өзіндік орны бар музыкант. Ол Қорқыт пен Ықыластың күйлерін меңгеріп, олардың сарынын халық арасына кеңінен таратқан.
Жаппас Қаламбаевтың ерекшелігі — қобыз бен домбыраны қатар меңгеруі. Зерттеулерде оның кейбір күйлерді домбыра арқылы үйреніп, кейін қобызға түсіргені көрсетіледі.
Оның мұрагерлік қызметінің маңызды жақтары:
- Қорқыт күйлерінің орындалу дәстүрін сақтады.
- Көне сарындарды өзінің орындаушылық ерекшеліктерімен байытты.
- Қобыз өнерінің халық арасында кең таралуына ықпал етті.
- Дәстүрлі музыканың кәсіби сахнада дамуына үлес қосты.
Әсіресе, «Қоңыр» күйінің Жаппас Қаламбаев орындаған нұсқасында оның жеке орындаушылық мәнері байқалатыны зерттеулерде атап өтіледі. Бұл дәстүрді сақтау дегеніміз шығарманы өзгеріссіз қайталау ғана емес, оның негізгі сипатын жоғалтпай, орындаушылық шеберлік арқылы жаңғырту екенін көрсетеді.
3. Қорқыт ата мұрасын жеткізген күйлер
Қорқыт мұрагерлерінің қызметін түсіну үшін оның атымен сақталған күйлерге назар аудару қажет. Көне шығармалар ғасырлар бойы ауызша тарағандықтан, олардың атауы, орындалу үлгісі және шығу тарихы әртүрлі нұсқада кездесуі мүмкін.
«Қорқыт»
Қорқыттың атымен байланысты негізгі күйлердің бірі. Оның сарынында терең толғаныс, өмір мен өлім туралы ой, адамның мәңгілікке ұмтылысы сезіледі.
«Қоңыр»
Қобыздың қоңыр үнін, мұңды әрі байсалды әуенін танытатын шығарма. Бұл күйдің Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев орындаған нұсқалары дәстүрлі орындаушылық мұраны зерттеуде маңызды.
«Желмая»
Халықтық түсінікте Қорқыттың Желмаяға қатысты аңыздарымен байланысты күй. Ол сапар, ізденіс және адамның өмірден өз мұратын іздеу идеясымен сабақтас.
«Ұшардың ұлуы»
Аңыз бойынша, иесінен айырылған иттің иесінің зираты басында ұлуынан туған күй. Бұл шығарма сағыныш, қайғы және тіршілік иелерінің арасындағы байланыс туралы түсініктерді бейнелейді.
«Тарғыл тана» және «Башпай»
Қорқыт есімімен байланысты өзге де күйлер. Олардың мазмұны халық аңыздары арқылы түсіндіріліп, әртүрлі орындаушылық нұсқаларда сақталған.
Қорқыттың атына телінетін күйлердің шығу тарихы туралы аңыздар мен музыкалық мұра бір-бірімен тығыз байланысты. Дегенмен зерттеушілер кейбір шығармаларды тарихи Қорқыттың дәл өзі шығарған күй деп кесімді түрде танудан гөрі, «Қорқыт дәстүрімен байланысты күйлер» деп қарастыруды ұсынады.
ЮНЕСКО деңгейіндегі мойындалуы
2018 жылы Қорқыт атаға қатысты эпикалық мәдениет, халық аңыздары мен музыка мұрасы Қазақстан, Әзербайжан және Түркияның бірлескен ұсынуымен ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізілді.
Бұл мұра он екі батырлық аңыз бен әңгімеге және он үш дәстүрлі музыкалық композицияға негізделген. Оның ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізілуі, қобызбен орындалуы және түркі халықтарының мәдени бірлігін танытуы ерекше атап көрсетілген.
Бұл мойындау Қорқыт мұрасының тек қазақ халқына ғана емес, тұтас түркі дүниесіне ортақ құндылық екенін көрсетеді.
Қорытынды
Қорқыт атаның мұрагерлері – оның есімін ғана сақтаған адамдар емес, оның рухани әлемін, қобыз сарынын, жыраулық өнерін және өмірдің мәні туралы толғаныстарын кейінгі ұрпаққа жеткізген тұлғалар.
Олардың ішінде Ықылас Дүкенұлы, Түсіпбек Ықыласұлы, Дәулет Мықтыбаев және Жаппас Қаламбаев қобызшылық дәстүрдің сабақтастығын сақтауда айрықша орын алады. Ал Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Бұқар жырау және Сыр бойының жыраулары Қорқытпен байланысты рухани-танымдық дәстүрді түсінуге мүмкіндік береді.
Қорқыт мұрасының басты ерекшелігі – оның бір ғана адамға немесе бір ғана дәуірге тиесілі болмауында. Ол ғасырлар бойы өзгеріп, толығып, жаңа орындаушылар арқылы жаңғырып отырған ортақ мәдени қазына. Сондықтан Қорқыт атаның ең маңызды мұрагерлері – осы дәстүрді зерттеп, орындап, сақтап, келешек ұрпаққа жеткізіп келе жатқан барша өнер иелері.